ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဝေးလံသော တောင်တန်းများတွင် မြေရှားသတ္တုများကို အန္တရာယ်ရှိသော ဓာတုပစ္စည်းများအသုံးပြုပြီး တရားမဝင် တူးဖော်လျက်ရှိသည်။ မြေရှားသတ္တုများကို လေအားသုံး လျှပ်စစ်ထုတ်စက်များမှစပြီး ရုပ်မြင်သံကြားဖန်သားပြင်အထိ အဆင့်မြင့်လူသုံးကုန်ပစ္စည်းအမျိုးမျိုး ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုနိုင်သည်။
ရွန်ဂျာပီလ်ဂါ့ဒ်၊ ဂျောမန်နော်နှင့် အင်မလီဖစ်ရှ်ဘိန်း ရေးသားသည်။
တရုတ်ပြည်နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် ဝေးလံသောတောင်တန်းဒေသရှိ ကချင်ပြည်နယ်၏ သစ်တောသွင်ပြင်ကို တစ်စုံတစ်ခုက ပြောင်းလဲပစ်နေသည်။ ဖရွန်းတီးယားမြန်မာကတွေ့ရှိခဲ့သော ဂြိုလ်တုရုပ်ပုံများတွင် သစ်ပင်များကို ရှင်းလင်းထားပြီး နို့နှစ်ရောင်အရည်များ ပြည့်နေသော ရေကန်များကို မြေပေါ်မြေအောက်တွင် ပိုက်များဖြင့် ကွန်ရက်သဖွယ် ချိတ်ဆက်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။
ကချင်ပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း၊ ချီဖွေမြို့နယ်ရှိ ထိုရုပ်ပျက်ဆင်းပျက် ရှုခင်းများသည် တပ်မတော်၏ နယ်ခြားစောင့်တပ်နှင့် တပ်မတော်ကို ထောက်ခံသော ပြည်သူ့စစ်ခေါင်းဆောင် ဇခုန်တိန့်ယိန်းတို့ ထိန်းချုပ်ထားသောနေရာတွင်ရှိသည်။ ၎င်းသည် မြေရှားသတ္တုများ တရားမဝင်တူးဖော်နေသည်ဆိုသည့် သက်သေလည်းဖြစ်သည်။ သတင်းအရင်းအမြစ်များက ဖရွန်းတီးယားမြန်မာနှင့် ဤဆောင်းပါးအတွက် ပူးတွဲကာ ရေးသားခဲ့သော ဒိန်းမတ်စုံစမ်းထောက်လှမ်းသတင်းဌာန Danwatch ကို ပြောကြားရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံတွင် မြေရှားသတ္တုကိုတူးဖော်နေသည်မှာ ထိုနေရာတစ်ခုတည်းသာရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ အမေရိကန်ဘူမိဗေဒလေ့လာရေးဌာန (USGS) ၏ အချက်အလက်များအရ မြန်မာနိုင်ငံသည် တရားဝင် ကိန်းဂဏန်းများအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင်မြေရှားသတ္တုကို တတိယအများဆုံး ထုတ်လုပ်နေသည့် နိုင်ငံတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။
မြေရှားသတ္တုကို တူးဖော်ခြင်းသည် မြေဆီလွှာအတွင်းက သဘာဝဓာတ်မြေသြဇာကို ခြောက်ခမ်းစေပြီး မြေအောက်ရေကို ညစ်ညမ်းစေနိုင်သည်ဟု ဒေသတွင်းသတင်းရင်းမြစ်များက ဖရွန်းတီးယားမြန်မာနှင့် Danwatch ကို ပြောသည်။
ကမ္ဘာပေါ်တွင် မြေရှားသတ္တုလိုအပ်ချက်မြင့်မားမှုကြောင့် ကချင်ပြည်နယ်တွင် တရားမဝင် တူးဖော်ထားသော မြေရှားသတ္တုများသည် ဥပရောနိုင်ငံများ၏ထုတ်ကုန်များတွင် အများဆုံးရောက်ရှိသွားကြောင်း ဤစုံစမ်းထောက်လှမ်းမှုက သိရသည်။
မြေရှားသတ္တုများကို နေ့စဉ်သုံးနည်းပညာနှင့် လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများဖြစ်သော ကွန်ပျူတာ hard disk များ၊ ဖန်သားပြင်မော်နီတာများ၊ မိုဘိုင်းဖုန်းများ၊ တီဗွီဖန်သားပြင်များ ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ၎င်းတို့ကို စစ်လက်နက်များ ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် လေအားသုံးလျှပ်စစ်ထုတ်စက်များ၊ လျှပ်စစ်နှင့် Hybrid မော်တာတပ် စက်သုံးယာဉ်များ ထုတ်လုပ်ရာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။
ကချင်ပြည်နယ်တွင် တရားမဝင်တူးဖော်မှုများမှာ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များထိန်းချုပ်သောနေရာတွင် တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် ပြင်ပလူအနည်းအကျဉ်းကသာ မြေရှားသတ္တုတွင်းများကို သွားရောက်ဖူးကြသည်။ မြေရှားသတ္တုတွင်းလုပ်သားနှစ်ဦး မြစ်ကြီးနားသို့လာရောက်လည်ပတ်စဉ်တွင် ဖရွန်းတီးယားမြန်မာက တွေ့ဆုံမေးမြန်းခွင့် ရခဲ့သည်။
မြစ်ကြီးနားမြို့ခံ လူငယ်တစ်ယောက်ဖြစ်သော ဆန်အောင်(အမည်လွှဲ)သည် ၂၀၁၉တွင် မြေရှားသတ္တု လုပ်ငန်းခွင်တစ်ခုတွင် စတင်အလုပ်လုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၉၊ ဒီဇင်ဘာတွင် ဖရွန်းတီးယားမြန်မာအားပြောကြားရာတွင် သူသည် မြေရှားသတ္တုတွင်းတစ်ခုတွင် ကျင်းများတူးခြင်း၊ အရည်များထဲသို့အမှုန့်များ ထည့်ပေးရခြင်း၊ ထည့်ပြီးသောအရည်များကို လုပ်ငန်းခွင်ရှိရာ တောင်တန်းများတစ်လျှောက် သွယ်တန်းထားသော ပိုက်များထဲသို့ စုပ်ထုတ်ပေးရခြင်း စသည်တို့ကိုလုပ်ဆောင်ရသည်ဟု ပြောသည်။
ထိုအရည်များက တောင်တန်းများကိုဖြတ်ပြီး တောင်အောက်ရှိ ပိုက်များမှထွက်လာသောအခါ ၎င်းတို့ကို အရည်လှောင်ကန်ထဲသို့ထည့်ကာ အလုပ်သမားများက နောက်ထပ်အမှုန့်များထည့်ကာ အရည်ဖျော်ရသည်။ ထိုအရည်များက ရေငွေ့ပျံသွားသောအခါ ဆန်အောင် ကဲ့သို့သော အလုပ်သမားများက ကျန်ရစ်သောအရာများကို မီးဖြင့် အပူပေးရသည်။
မည်သည့်ဓာတုပစ္စည်းများကို ၎င်းတို့ကိုင်တွယ်အသုံးပြုရသည်ကို မသိရပေ။ ဆန်အောင်၏ ပြောကြားချက်အရ အလုပ်သမားများကို ၎င်းတို့ ဘာအမှုန့်များကိုင်တွယ် အသုံးပြုရသည်ကို ပြောပြမထားကြောင်း သိရသည်။ သို့သော် သူ၏အတွေ့အကြုံအရ ၎င်းတို့သည် ကျန်းမာရေးနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိခိုက်နိုင်ကြောင်း ယုံကြည်သည်ဟု ဆိုသည်။
အလုပ်သမားများ ရေချိုးရာတွင် အခြားနေရာမှသယ်ဆောင်လာသော ရေကိုသာချိုးရသည်။ လုပ်ငန်းခွင်တစ်ဝိုက်ရှိ မြေအောက်ရေသည် ကျန်းမာရေးကိုထိခိုက်စေနိုင်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုနေရာတွင် သက်ရှိတိရစ္ဆာန်အနည်းငယ်သာ ရှင်သန်နေထိုင်နိုင်ကြောင်းလည်း ၎င်းကဆိုသည်။
“ကျနော်တို့ အလုပ်လုပ်တဲ့ တောင်ပေါ်မှာ ဘာသတ္တဝါမှမကျန်တော့ဘူး။ ငှက်ကလေး တစ်ကောင်တောင် မတွေ့ရဘူး။ ကျနော်တို့ တောင်ပေါ်ကထွက်တဲ့ရေကို သောက်လိုက်တဲ့သတ္တဝါတွေ အားလုံး သေကုန်တာပဲ။ ဘာသတ္တဝါမှ မရှင်သန်နိုင်ဘူး”ဟု ဆန်အောင်က ပြောသည်။
အာဏာသိမ်းမှုအလွန် မြေရှားသတ္တုထုတ်ယူမှုများ တိုးပွားလာခြင်း
တရုတ်ပြည်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာကမ္ဘာပေါ်တွင် မြေရှားသတ္တုထုတ်လုပ်မှု အများဆုံးဖြစ်သည်။ သို့သော် မြေရှားသတ္တုထုတ်ယူမှုသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိခိုက်မှုများပြားသောကြောင့် တရုတ်ပြည်ကမြေရှားသတ္တု ထုတ်ယူမှုကို လုပ်ထုံးလုပ်နည်းစည်းမျဉ်းများ တင်းကျပ်စွာချမှတ်၍ ကန့်သတ်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြင့် မြေရှားသတ္တု ထုတ်ယူမှုသည် ၂၀၁၅မှ စတင်ကာ တရုတ်ပြည်တွင် တဖြည်းဖြည်း ကျဆင်းလာခဲ့သည်။
ထိုသို့ဖြင့် တရုတ်ပြည်သည် မြေရှားသတ္တုတင်သွင်းရန် ပိုမိုလိုအပ်လာပြီး ၎င်း၏ အိမ်နီးချင်းဖြစ်သော မြန်မာက အဆိုပါသတ္တုကိုအဓိက ထောက်ပံ့သူဖြစ်လာသည်။
UN Comtrade Database အရ တရုတ်ပြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံမှမြေရှားသတ္တုကို ၂၀၁၄တွင် တန် ၃၀၀သာ တရားဝင်တင်သွင်းခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀၁၈တွင် ၁၉,၉၀၀တန် အထိ တိုးမြှင့်တင်ပို့လာခဲ့ပြီး ၂၀၂၀ပြည့်နှစ်တွင် ၃၅,၅၀၀ တန်အထိ တင်ပို့မှုမြင့်တက်လာသည်။ ထိုသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသည် တရုတ်နှင့် အမေရိကန်ပြီးလျှင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မြေရှားသတ္တုတတိယအများဆုံး ထုတ်လုပ်သောနိုင်ငံဖြစ်လာသည်။
လန်ဒန်အခြေစိုက် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်စောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့ဖြစ်သော Global Witness မှ မြန်မာဆိုင်ရာသုတေသနပညာရှင် ကလဲဟမ်မွန်ဒ်က ပြောကြားရာတွင် တရားဝင်ကိန်းဂဏန်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံမှ ထုတ်လုပ်သောမြေရှားသတ္တုများ၏အနည်းငယ်သော အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖော်ပြနိုင်ကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့ပြင် မြေရှားသတ္တုများကို တရားဝင်မတူးဖော်လျက်ရှိပြီး နယ်စပ်ဒေသတွင် လက်နက်ကိုင်များ အများအပြား ပါဝင်ပတ်သက်နေသဖြင့် အမှန်တကယ်တူးဖော်သည့် ကိန်းဂဏန်းသည် ထို့ထက်များပြား နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။
ဖေဖော်ဝါရီ၁ရက်တွင် တပ်မတော်က အာဏာသိမ်းပြီးနောက် မြေရှားသတ္တုရောင်းဝယ်မှုသည် နှေးကွေးသွားသည့် အရိပ်လက္ခဏာမပြခဲ့ပေ။ သတင်းရင်းမြစ်အတော်များများက ဖရွန်းတီးယားမြန်မာကို ပြောကြားရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံတွင် မြေရှားသတ္တုတူးဖော်မှုသည် ယခင်ကထက် ပို၍ပင် တိုးပွားလာသည်ဟု ဆိုသည်။
အရေးပါသောကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများ၏ ထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းကို လေ့လာသောအကြံပေးအဖွဲ့ဖြစ်သည့် လန်ဒန်အခြေစိုက် Roskill Information Servicesက မြေရှားသတ္တုကျွမ်းကျင်သူ မစ္စတာ ဒေးဗစ်မာရီမန်က ပြောကြားရာတွင် အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း တရုတ်၏မြေရှားသတ္တု တင်သွင်းမှုသည် ပို၍ပင်များပြားလာသည်ဟုဆိုသည်။
ထိုသို့ တိုးပွားလာမှုသည် မြေရှားသတ္တု ပေါက်စျေးများ မြင့်မားလာခြင်းနှင့် ကချင်ပြည်နယ်တွင် မြေရှားသတ္တုတူးဖော်ရာတွင် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများ လိုက်နာရန် မလိုအပ်ခြင်းတို့ကြောင့်ဖြစ်မည်ဟု မာရီမန်က ယုံကြည်သည်။
“ဒီလိုအခြေအနေတွေကြောင့် တရုတ်ကုမ္ပဏီ အများအပြားက တံခါးမရှိ ဓားမရှိ ဝင်လာနိုင်ပါတယ်”ဟု ၎င်းက ပြောသည်။
ဒေသတွင်းအရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သော Transparency and Accountability Network Kachin State (TANKS) အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦး၏ ပြောဆိုချက်အရ ကိုဗစ်-၁၉ကပ်ရောဂါ မြန်မာနိုင်ငံသို့ စတင်ရောက်ရှိချိန် ၂၀၂၀ပြည့်နှစ်၊ မတ်လအတွင်းမှာပင် မြေရှားသတ္တုများ တရုတ်ပြည်သို့ တင်ပို့မှုဆက်ရှိနေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် တရုတ်ပြည်သို့ ကိုဗစ်-၁၉ ပြန့်ပွားမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးစခန်းများ ပိတ်ထားသောကြောင့် တခြားကုန်စည်အားလုံး တရုတ်ပြည်သို့တင်ပို့မှုသိသာစွာ ကျဆင်းခဲ့သည့် ကာလဖြစ်သည်။
အမည်မဖော်လိုသည့် TANKS အဖွဲ့ဝင်က အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအပါအဝင် မြေရှားသတ္တုတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းတွင် ပါဝင်သူများသည် အခွင့်အရေးများ ပိုမိုရရှိကာလွတ်လပ်စွာ လုပ်ကိုင်ရောင်းဝယ်လာနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ထို့ကြောင့် အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်းတွင် မြေရှားသတ္တု တူးဖော်မှုသည် ပိုမိုတိုးပွားလာနိုင်သည်ဟု ၎င်းကခန့်မှန်းသည်။
တရုတ်များ လာရောက်လုပ်ကိုင်ခြင်း
ဒေသခံတက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများက ကချင်ပြည်နယ်တွင် မြေရှားသတ္တု လာရောက်တူးဖော်သော ကုမ္ပဏီများနှင့်လူပုဂ္ဂိုလ်များအား မည်သူမည်ဝါဖြစ်သည်ကို အတိအကျ မပြောနိုင်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော် လာရောက်လုပ်ကိုင်သူများသည် တရုတ်ပြည်မှဖြစ်ကြောင်းနှင့် ဇခုန်တိန့်ယိန်း၏ နယ်ခြားစောင့်တပ်အဖွဲ့၏ သဘောတူညီမှုဖြင့်လုပ်ကိုင်နေခြင်းဖြစ်ကြောင်း ယုံကြည်ကြသည်။
“(မြေရှားသတ္တု) တူးဖော်နေတဲ့လုပ်ငန်းအများစုကို တရုတ်လုပ်ငန်းရှင်တွေနဲ့ ဒေသခံလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တွေက ဖက်စပ်ပိုင်ဆိုင်ထားတာ။ ဇခုန်တိန့်ယိန်းနဲ့ ဇခုန်ယိန်းဆောင်တို့က တူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းတွေကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ထားကြတယ်”ဟု ကချင်ပြည်နယ် အခြေစိုက် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတစ်ဦးက ပြောသည်။ ဇခုန်ယိမ်းဆောင်သည် သူ့ဖခင်၏လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တွင် အဆင့်မြင့်ဗိုလ်ချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့ပြီး ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းသော ဒီမိုကရေစီပါတီသစ်(ကချင်) အမည်ဖြင့် ပြည်နယ်လွှတ်တော်တွင် အမတ်နေရာ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံခဲ့ရသည်။
ကချင်ပြည်နယ်မှတက်ကြွလှုပ်ရှားသူ နောက်တစ်ဦးက ကုမ္ပဏီများသည် အခြားသောသတ္တုတူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းလိုင်စင်များဖြင့် မြေရှားသတ္တုကိုတူးဖော်နေကြသည်များ ရှိသလိုဒေသခံ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကို အခကြေးငွေပေးပြီး တူးဖော်နေကြသည်ဟု ဆိုသည်။
ဆန်အောင်သည် သူငယ်ချင်း၏ စီစဉ်ပေးမှုဖြင့် ထိုတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းတွင် အလုပ်ရခဲ့သော်လည်း ကုမ္ပဏီ၏အမည်ကို မသိကြောင်း၊ မန်နေဂျာများကမူ တရုတ်လူမျိုးများ ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ တူးဖော်ရေးလုပ်ငန်း၏ သူဌေးဖြစ်သူသည် တရုတ်နိုင်ငံမှဖြစ်ကြောင်း၊ တခြားတရုတ်အလုပ်သမားများလည်း ရှိကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့သည် မြန်မာများထက် ရာထူးကြီးရယူထားကြပြီး လခလည်း ပိုမိုရရှိကြကြောင်း သူက ဆိုသည်။
အသက် ၆၀အရွယ် ကချင်အမျိုးသား ဆွတ်ထင်း (အမည်လွှဲ)သည်လည်း ဤသို့ပင်ဖြစ်သည်။ သူသည် ၂၀၁၇၊ ဒီဇင်ဘာတွင် မြေရှားသတ္တုတွင်းတစ်ခုတွင် ပိုက်များပြင်ခြင်းနှင့် မြေရှင်းလမ်းဖောက်ခြင်း စသည့်အလုပ် ရရှိခဲ့သည်။
“ကျနော် အလုပ်လုပ်တဲ့ ကုမ္ပဏီနာမည်ကိုမသိဘူး။ ဒါပေမဲ့ တရုတ်ကုမ္ပဏီဆိုတာတော့ သေချာတယ်”ဟု ဆွတ်ထင်းက ဖရွန်းတီးယားမြန်မာကို ၂၀၁၉၊ ဒီဇင်ဘာတွင် ပြောကြားခဲ့ဖူးသည်။ “တရုတ်ဘာသာစကားနဲ့ ဆိုင်းဘုတ်တွေ အများကြီးတွေ့တယ်။ သူဌေးရော အလုပ်ကြီးကြပ်သူရောက တရုတ်လူမျိုးတွေပဲ။ ကျနော်တို့ကို အလုပ်ခိုင်းဖို့ စကားပြန်တစ်ယောက်ခန့်ထားတယ်”ဟု ဆွတ်ထင်းက ပြောသည်။
ဓာတုပစ္စည်းများကို ကိုင်တွယ်ရသည့်အလုပ်ကိုမူ တရုတ်လူမျိုးများ မလုပ်ကြပေ။ ထိုအလုပ်ကို လုပ်ရသည့် မြန်မာလူမျိုးများမှာလည်း ယင်းအလုပ်တွင် ရေရှည်မလုပ်နိုင်ကြပေ။
ဆွတ်ထင်းကလည်း ထိုအလုပ်တွင် ငါးလခန့်သာလုပ်ခဲ့သည်။ “ကျနော် အဲဒီမှာ ပြန်မလုပ်ချင်တော့ဘူး။ ကျနော်က အသက်လည်းကြီးပြီ။ ဒီမှာပဲနေပြီး ကျပန်းအလုပ်တွေပဲလုပ်တော့မယ်။ ဒီမှာက ဝင်ငွေမကောင်းပေမဲ့ မိသားစုနဲ့ အတူနေရတယ်”ဟု ယခု စစ်ဘေးရှောင်စခန်းတွင် နေထိုင်သော ၎င်းက ပြောသည်။ သူနှင့် သူ၏ မိသားစုသည် ၂၀၁၁တွင် ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်နှင့် တပ်မတော်တို့အကြား တိုက်ပွဲကြောင့် ထိုစစ်ဘေးရှောင်စခန်းသို့ ရောက်ရှိလာသည့် ထောင်သောင်းများစွာသော စစ်ဘေးရှောင်ဒုက္ခသည်များတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် မြေရှားသတ္တုကုန်ချောထုတ်နိုင်သည့် စက်ရုံမရှိသောကြောင့် ရရှိလာသော မြေရှားသတ္တုများကို နယ်စပ်ကိုဖြတ်ကာ တရုတ်ပြည်သို့ ပို့ဆောင်ရသည်ဟု သတင်းရင်းမြစ်များက ဖရွန်းတီးယားမြန်မာနှင့် Danwatch ကို ပြောသည်။
Roskill Information Services က မာရီမန်က တရုတ်ပြည်၏အကြီးဆုံး နိုင်ငံပိုင်မြေရှားသတ္တုကုမ္ပဏီကြီး သုံးခုသည် မြန်မာနိုင်ငံမှ မြေရှားသတ္တုများကိုဝယ်ယူနေသည်ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းတို့မှာ China Southern Rare Earths Group ၊ Chinalco နှင့် Guangdong Rare Earths တို့ ဖြစ်ကြသည်။
“တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှာ ထုတ်လုပ်နေရတဲ့ မြေရှားသတ္တုတွေကို မြန်မာနိုင်ငံက (heavy rare earth) အလေးစီးမြေရှားသတ္တုနဲ့ အစားထိုးလိုက်တယ်လို့ ပြောလို့ရတယ်။ တရုတ်ပြည်က မြန်မာနိုင်ငံက အလေးစီး မြေရှားသတ္တုတွေကို တင်သွင်းနေပြီး မြန်မာနိုင်ငံကို မြေရှားသတ္တုတူးဖော်ရာမှာ ဖြစ်ပေါ်လာမယ့်အန္တရာယ်တွေ ပြန်လည်တင်ပို့နေတယ်ပေါ့”ဟု မာရီမန်က ပြောကြားသည်။
မြေရှားသတ္တု ၁၇မျိုးအနက် ၎င်းတို့၏အက်တမ်အလေးချိန်နှင့် ဂုဏ်သတ္တိများအရ သတ္တုခုနှစ်မျိုးကို အပေါ့စားမြေရှားသတ္တု (light rare earth) ဟု သတ်မှတ်ပြီး ၁၀ခုကို အလေးစီးမြေရှားသတ္တု(heavy rare earth) ဟု သတ်မှတ်သည်။ အလေးစီးမြေရှားသတ္တုများသည် ရှားပါးပြီး တန်ဖိုးပိုကြီးမားသည်။ ၎င်းတို့ကို နည်းပညာမြင့် တိုက်ခိုက်ရေးလက်နက်များနှင့် တခြားနည်းပညာပစ္စည်းများတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှထွက်ရှိသော မြေရှားသတ္တုအများစုသည် အလေးစီးမြေရှားသတ္တုများ ဖြစ်ကြသည်။
ကနေဒါနှင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံများတွင် အခြေစိုက်သောမဟာဗျူဟာမြောက် ဓာတ်သတ္တုများဆိုင်ရာ အကြံပေးအဖွဲ့ဖြစ်သည့် Adamas Intelligence က တရုတ်ပြည်က ရောင်းချသော အလေးစီးမြေရှား သတ္တုများ၏ ထက်ဝက်ခန့်သည် မြန်မာပြည်မှရရှိခြင်းဖြစ်သော်လည်း စာရွက်စာတမ်းများပေါ်တွင်မူ တရုတ်ပြည်မှထွက်ရှိသည်ဟု ရေးသားထားကြောင်း ဆိုသည်။
နေ့စဉ်သုံးထုတ်ကုန်ပစ္စည်းများ
မြန်မာနိုင်ငံမှ တူးဖော်ရရှိသောမြေရှားသတ္တုများ၏ ထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းကွင်းဆက်ကို ခြေရာခံရသည်မှာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုမရှိသဖြင့် ခက်ခဲရှုပ်ထွေးလှသည်။ သို့သော်ကချင်ပြည်နယ်မှ တူးဖော်ရရှိသောမြေရှား တွင်းထွက်များ ဥရောပဈေးကွက်တွင် ရောက်ရှိလမ်းဆုံးသွားကြဖွယ်ရှိသည်ဟု Danwatchအဖွဲ့က လေ့လာတွေ့ရှိထားသည်။ အထူးသဖြင့် ဥရောပကုမ္ပဏီများသည် မြေရှားသတ္တုပါဝင်သော အမြဲတမ်း သံလိုက်များကို တရုတ်ပြည်မှ ဝယ်ယူပြီး ကမ်းလွန်လေစွမ်းအင်သုံး တာဘိုင်စက်များ၊ ကွန်ပျူတာ ဖန်သားပြင်များ၊ လျှပ်စစ်မော်တော်ယဉ်များ အပါအဝင် နေ့စဉ်သုံး လူသုံးကုန်ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးတွင် ထည့်သွင်း အသုံးပြုနေကြသည်။
Roskill Information Services က မာရီမန်က ဤသံလိုက်များမှာ မြန်မာနိုင်ငံမှတူးဖော်ရရှိသော မြေရှားသတ္တုဒြပ်စင်များဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်မှာ သေချာသလောက်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ထားသည်။ အကြောင်းမှာ ကမ္ဘာ့အခြားနေရာများတွင် များများစားစားမတွေ့ရသော အလေးစီးမြေရှားသတ္တုများဖြစ်သည့် terbium နှင့် dysprosium တို့ကို မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာ များပြားစွာတွေ့ရှိရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
“ခုချိန်မှာတော့ ကမ္ဘာတလွှားသုံးနေကြတဲ့ အလေးစီးမြေရှားသတ္တုတွေက မြန်မာပြည်ကထွက်တဲ့ သတ္တုတွေ ဖြစ်နေပုံရတယ်။ တရုတ်အစိုးရက အလေးစီးမြေရှားဒြပ်စင်သတ္တုထုတ်လုပ်မှု အားလုံးနီးပါးကို သူ့နိုင်ငံတွင်း ရပ်တန့်ထားတာမျိုး (ဒါမှမဟုတ်) လုံးဝပိတ်သိမ်းတာမျိုးလုပ်ထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံကနေတင်သွင်းလာတဲ့ မြေရှားသတ္တုတွေနဲ့ အစားထိုးအသုံးပြုနေတယ်”ဟု မာရီမန်ကပြောသည်။
သို့သော်မြန်မာပြည်မှ နယ်စပ်ကိုဖြတ်ကျော်ပြီး တရုတ်ပြည်ထဲကိုရောက်လာသည်နှင့်တပြိုင်နက် မြေရှားတွင်းထွက်၏ မူလဇစ်မြစ်ကို ခြေရာခံရန်ခက်ခဲသွားကြောင်း၊ အကြောင်းမှာ တရုတ်တို့သည် နေရာအနှံ့မှရောက်လာသော မြေရှားသတ္တုများကို ခြေရာခံလို့မရအောင် ရောမွှေပစ်လိုက်သောကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း သူကပြောသည်။
“နောက်ပြီးတော့ မြေရှားသတ္တုတွေကို တရုတ်အစိုးရရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးစည်းမျဉ်းများကို လိုက်နာတဲ့ ကုမ္ပဏီတစ်ခုကထုတ်လုပ်ကြောင်း ကုမ္ပဏီတံဆိပ်တုံးနှိပ်လိုက်တော့တာပဲ။ ဒီတော့ ဒီသံလိုက်တွေဟာ ပြည်တွင်းမှာပဲသုံးသုံး၊ နိုင်ငံတကာကိုပဲတင်ပို့ပို့ တင်ပို့ခွင့်ပြုမိန့် လက်မှတ်ရသွားတော့တာပဲ”ဟု မာရီမန်က ပြောသည်။
ဒိန်းမတ်နှင့်ဂရင်းလန် ဘူမိဗေဒလေ့လာရေးဌာန လက်အောက်ရှိ သဘာဝတွင်းထွက်သတ္တုသုသေတနဌာနမှ အကြံပေးခေါင်းဆောင် မစ္စတာပါကဲလ်ဗစ်က ဥရောပထုတ်ကုန်များသည် မြန်မာနိုင်ငံမှ မြေရှားသတ္တုဒြပ်စင်များကို အသုံးပြုနေကြသည်ဟု ယူဆကြောင်း၊ သို့ရာတွင် မာရီမန်ပြောသလိုပင် တရုတ်များက ရောမွှေပစ်လိုက်သဖြင့် မြန်မာပြည်က ထွက်ရှိသည့် တွင်းထွက်ပစ္စည်း ပမာဏမည်မျှရှိမည်ကို မခန့်မှန်းနိုင်ကြောင်း ပြောသည်။
မြေရှားသတ္တု၁၇မျိုးအနက် neodymium၊ praseodymium၊ dysprosium နှင့် terbium လေးမျိုးတို့ကို ဥရောပတွင် ရောင်းချသောပစ္စည်းများ၌အသုံးပြုသည့် သံလိုက်များတွင် စမ်းသပ်တွေ့ရှိရသည်ဟု ၎င်းကဆိုသည်။
ဒိန်းမတ်နိုင်ငံအခြေစိုက် Vestas, Grundfos, Danfoss နှင့် Siemens Gamesa ကုမ္ပဏီများသည် အမြဲတမ်း သံလိုက်များကို အသုံးပြုကြသည်ဖြစ်ရာ မြန်မာနိုင်ငံထွက် မြေရှားသတ္တုအသုံးပြုထုတ်လုပ်ထားသော သံလိုက်များ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ အဆိုပါကုမ္ပဏီများသည် ဤကိစ္စကို ဆွေးနွေးရန် ဆန္ဒရှိကြပုံမရချေ။ Danwatch က အကြိမ်ကြိမ်တယ်လီဖုန်းဖြင့်တစ်နည်း၊ အင်တာနက်စာပို့စနစ်ကတစ်ဖုံ ကြိုးပမ်း၍ Vestas, Grundfos နှင့် Siemens Gamesa ကုမ္ပဏီများသို့ ဆက်သွယ်ခဲ့သော်လည်း အဆိုပါကုမ္ပဏီသုံးခုလုံးက ပြန်လည်ဖြေကြားခြင်းမပြုကြပေ။
Danfoss ကုမ္ပဏီကမူ ၎င်းတို့ကိုသံလိုက်ရောင်းချသူများထံ ဆက်သွယ်မေးမြန်းရာ ၎င်းတို့၏ သံလိုက်များတွင် မြန်မာနိုင်ငံမှထွက်သော မြေရှားသတ္တုဒြပ်စင်များမပါဝင်ကြောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံထွက် မြေရှားသတ္တုဝယ်ယူသည်ဟု မာရီမန်ကပြောသော တရုတ်ကုမ္ပဏီများဖြစ်ကြသည့် China Southern Rare Earths Group၊ Chinalco နှင့် Guangdong Rare Earths ကုမ္ပဏီများထံမှလည်း ဝယ်ယူခြင်းမရှိကြောင်း ဆိုသည်။
Danfoss ကုမ္ပဏီသည် ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်းလိုက်နာရေး လက်မှတ်ထိုးထားသော ကုမ္ပဏီများထံမှသာ ပစ္စည်းများကို ဝယ်ယူအသုံးပြုကြောင်း၊ ထိုကျင့်ဝတ်စည်းကမ်းအရ မျက်ခြေမပြတ် စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုနေကြောင်း၊ သို့ရာတွင် မြေရှားသတ္တုပါဝင်သော ပစ္စည်းများထောက်ပံ့ရေး ကွင်းဆက်တခုလုံးကို ထောက်လှမ်းရသည်မှာ အလွန်ပင်ခက်ခဲပါကြောင်း Danfoss ကုမ္ပဏီ၏ ဆက်သွယ်ရေးမန်နေဂျာဖြစ်သူ မစ္စတာ ကက်စပါ အယ်လ်ဂျွန်က ဝန်ခံပြောကြားခဲ့သည်။
ဒေသအမျိုးမျိုးမှလာသော မြေရှားသတ္တုများကို ရောနှောပစ်လိုက်သဖြင့် ဥရောပကုမ္ပဏီများထံရောင်းချသော အမြဲတမ်းသံလိုက်များတွင် တရားမဝင်တူးဖော်ထုတ်လုပ်နေသော မြေရှားသတ္တုများပါဝင်နိုင်သည်ဟူသော အယူအဆ နှင့်ပတ်သက်၍ မေးမြန်းကြည့်ရာ အယ်လ်ဂျွန် က “ ပြီးခဲ့တဲ့ သုံးလေးရက်ကပဲ ကျနော် ကျွမ်းကျင်သူတွေကို ဆက်သွယ်မေးမြန်းကြည့်ခဲ့တယ်။ သူတို့က ဒါဟာသတိထားရမဲ့ကိစ္စဖြစ်ပြီး၊ အခုလက်ရှိမှာလည်း အထူးသတိထား စောင့်ကြည့်တယ်လို့ ပြောပါတယ်”ဟု ၎င်းက ပြောကြားခဲ့သည်။
အင်းဆက်ပိုးမွှားများပင် မနေနိုင်ကြတော့
မြေရှားသတ္တုဒြပ်စင်တူးဖော်ရာ ကချင်ပြည်နယ်ဒေသခံတို့မှာ ပတ်ဝန်းကျင်ယိုးယွင်း ပျက်စီးမှုနောက်ဆက်တွဲ ဆိုးကျိုးများ၏ဒဏ်ကို ခံစားရလျက်ရှိသည်။
“ကုမ္ပဏီတွေက တစ်နေရာမှာတူးဖော်မှုပြီးတာနဲ့ ဒီအတိုင်းထားပစ်ခဲ့ပြီး နောက်နေရာသစ်ကို ပြောင်းရွေ့သွားတာပဲ။ နေရာဟောင်းကတော့ လွင်တီးခေါင်ကြီးအဖြစ်ကျန်ခဲ့တော့တာပဲ’’ဟု အမည်မဖော်လိုသူ ကချင်အခြေစိုက် ပတ်ဝန်းကျင်အရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတစ်ဦးက ပြောသည်။
“သတ္တုတူးဖော်ပြီးရင် အဲဒီတောင်ကုန်းဟာ ဘာမှသုံးလို့မရတော့ဘူး။ မြေဆီလွှာလဲမရှိတော့ဘူး။ သစ်ပင်တွေ အားလုံးသေကုန်တယ်။ အင်းဆက်ပိုးမွှားလိုအကောင်တွေတောင် မနေနိုင်ကြတော့ဘူး။ မတွေ့ရတော့ဘူး”ဟု သူက ဆက်ပြောသည်။
“ပတ်ဝန်းကျင်ညစ်ညမ်းပျက်စီးမှု နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးတွေကြောင့် သူတို့နယ်မြေအတွင်းမှာ စည်းမျဉ်းကန့်သတ်ချက်တွေ လုပ်လာတော့ တရုတ်နဲ့အခြားနိုင်ငံတွေဟာ ဒီလုပ်ငန်းနဲ့ ဒီပြဿနာတွေကို သူတို့တိုင်းပြည်ကနေ မြန်မာပြည်ဘက်ကို တွန်းထုတ်လိုက်ကြတာပဲ။ ဒီလိုနောက်ဆက်တွဲ ဆိုးကျိုးတွေရှိတဲ့ သတ္တုတူးဖော်မှုမျိုးကို တခြားနိုင်ငံတွေကတော့ လက်ခံခွင့်ပြုကြမှာမဟုတ်ပါဘူး။ ပတ်ဝန်းကျင် အကြီးအကျယ်ပျက်စီးပြီး မြေအောက်ရေတွေလည်း ညစ်ညမ်းကုန်မယ့် ဒီလိုသတ္တုတူးဖော်မှုလုပ်ငန်းတွေကို တခြားဘယ်နိုင်ငံကမှ သည်းခံခွင့်ပြုထားကြမှာ မဟုတ်ပါဘူး”ဟု ကချင်ဒေသခံတစ်ဦးက စိတ်ပျက်ဝမ်းနည်းစွာပြောလိုက်သည်။
